Edebiyat Dünyamız

Edebî Medeniyet:Ebedî Medeniyet (ISSN 2587-2435)

  
  

romannnHer çağ kendi anlatısını üretir. Bizler şimdi postmodern zamanlarda yaşıyoruz ve roman sanatının bu “modernlik ötesi” zamanlara özgü formu da gayet tabii postmodern romandır. Kimilerine göre “postmodern roman” kavramı yanlıştır, buna “postmodern anlatı” demek gerekir diyorlar. Biz bu yazımızda bu tartışmaya girmeyeceğiz ve “postmodern roman” kavramını esas alarak işbu formu aykırı bir bakış açısıyla izah etmeye yelteneceğiz.

Form dedik ama aslında “postmodern roman” deforme edici bir boyuta sahiptir. Postmodernliğin kendisi gibi postmodern roman da yıkıcıdır. Postmodern düşünceye göre hiçbir şey mutlak değildir. Hiçbir bilgi ve hiçbir metin de mutlak değildir. İster edebî olsun, ister akademik, ister kanonik metin olsun, her şey izafidir. Görecelik esastır. Tarih algısı ve tarih yazımı da mutlak değildir. Bunu şöyle basite indirgeyebiliriz: Batı’nın algılayışına göre Osmanlı İmparatorluğu ve Attilâ’dan bu yana Türk tarihi şeytanlık yüklüdür. Bizim kendi algılayışımıza göreyse Batı iblisliğe daha yakındır. Modern düşünce en azından (materyalist bir yaklaşımla) objektifliği öngörüyordu. Ve hatta objektifliği dayatıyordu. Olguları yansız irdelemek gerektiğini savunuyordu. Bununla birlikte materyalist modern düşünce “oryantalist tavırla” kibir yüklüydü. Postmodern düşüncede tavır daha farklıdır. Şimdi artık objektifliğin yerini yanılsamalar doldurmuştur. Postmodern izafiyetin tuzakları uyarınca “Allah’tan başka ilâh yoktur” âyeti mutlak doğru olarak görülemez. İşte bu bağlamda postmodernizm yıkıcıdır, sapkıncadır.  Postmodern romanlardaki metinlere dikkat ettiğimizde yıkıcılığı yakalamamız hiç de zor olmayacaktır. Postmodern zeminde parçalanma da geçer akçedir. Etnik ve mezhepsel kimliklerin özgürlük ortamı bahanesiyle üst-kimliklere eşit kılınması söz konusudur. Bu kapsamda postmodernlik ulus-devlet olgusuna ve milliyete muhaliftir.

Postmodern edebiyat millî kimlikleri hükümsüz kabul eder ve yerel kimliklere öncelik tanır. Sözü dolandırmaksızın açıkça ifade edersek; tek dünya imparatorluğunun site devletlerine dayanması elzemdir. İnsanlığı bölerek, ama irili ufaklı topluluklara bölerek tek dünya imparatorluğu mümkün olabilecektir. İşte bu siyasî projenin ihtiyaç duyduğu edebiyat da postmodern anlatı edebiyatıdır. Modern zamanların edebiyatında birey esas idi. Toplumu değil bireyi esas alıyordu. Bireyin toplum içinde kaybolmasına meydan okuyordu. Modern edebiyatın bir türevi olan “toplumcu gerçekçilik edebiyatı” ise bireyi toplumun hizmetine koşmak istiyordu. Postmodern edebiyatta her şey altüst oluyor. Toplum da birey de bertaraf edilerek kimliksiz bir insanlık hedefi geçer akçedir artık. Kitle toplumu dediğimiz şey asıl şimdi başlıyor. Etnik gruplara, cemaatlere, birtakım anlamsız sivil toplum kuruluşlarına ve benzerlerine bağlı kılınmış kimliksiz/şahsiyetsiz yığınlar tasarlanmaktadır. Milliyet dediğimiz büyük toplumda müşterek (kolektif) kimlik vardır. Birey ise toplum içinde kendi başına kısmen özgürdür. Postmodern kitle toplumundaysa ne şahsiyet kalıyor ne de kolektif kimlik varlığını sürdürebiliyor. Çünkü insanlara zahmetsizce hükmedebilmenin en kestirme yolu onları kimliksizleştirmekten geçiyor.

  1. Ahmet Arvâsî ferdiyet ile bireyi ayırır. Fert daha şuurludur ve çok daha hürdür. Birey ise kendisini özgür zanneden bir aldanmıştır. Fert metafiziğe açıktır; birey sekülerdir. Ama şimdi sadece kitle kültürü hükümrandır. Orhan Pamuk’un “Kırmızı Saçlı Kadın” adlı romanı kitle kültürüne iyi bir örnektir. Fransız düşünür Jean Baudrillard “yararsızlık mantığı” kavramını ortaya atmıştır ve postmodern çağdaş sanatı çöpe benzetmiştir. Baudrillarda’a göre postmodern sanat yararsızlığı inatla sergilemektedir. Bu sanat hem çok pahalıdır (çünkü para kazanmaya endeksli seri üretim/sanayi sanatıdır) hem de kof bir sanattır. Baudrillard buna “anlamsızlık sanatı” da diyor. Kırmızı Saçlı Kadın romanını dikkatle okuduğumuzda yararsızlık mantığını apaçık görebiliyoruz. Bu romanda gerilim hiç yoktur. Karakterler derinliksizdir ve mekaniktir. Bu romanda iç çatışma yüzeysel olarak vardır ama psikolojik boyutta sıfırdır. Güya insanlığın kadim bir meselesine (Oidipus kompleksine) temas eden bu roman bütünüyle fabrikasyon bir anlatıdır. Postmodern sanat budur zaten. İnsanlığın tekâmülünü hedeflemek gibisinden bir derdi yoktur postmodern edebiyatın. Tüketim toplumunda Blendax neyse Kırmızı Saçlı Kadın da odur. Onaylasak da onaylamasak da Anna Karenina’nın bir meselesi vardı. Saatleri Ayarlama Enstitüsü ironik bir mesaj taşıyordu. Oysaki postmodern edebiyat bunlarla hiç ilgilenmiyor. Postmodern roman kaos romanıdır. Kaos romanıdır çünkü tek dünya imparatorluğu düzeni ancak kaostan doğabilecektir. Ansiklopedik roman yazdığını Orhan Pamuk kendisi söylüyor zaten. Kafamda Bir Tuhaflık’ta bozacılık mesleğine dair, Kırmızı Saçlı Kadın’da kuyuculuk mesleğine ilişkin bir yığın bilgi vermesi hakiki sanat değildir. Bizim bu makalemizin amacı Orhan Pamuk’a yüklenmek de değildir. Postmodern edebiyat eleştirisi kapsamında Orhan Pamuk dört dörtlük bir örnek olduğu için temsilî olarak tercih edilmiştir. Elif Şafak ise “Baba Ve Piç” adlı romanında hiç de objektif/yansız bir tavır takınmıyor. Öyle ki Şafak’ın romanını okuduğunuzda belki önyargıyla, belki haklı olarak Amerika’nın baba, Türkiye’nin piç olduğu mesajının verildiğine hükmediyorsunuz. Ne var ki bütün bu saptamaları benim gibi bir romancının açıkça dile getirmesi ayrı bir risk taşıyor. Bütün bunları Metin Savaş (bir romancı) söylediğinde önünüz şöyle kesiliyor: “Orhan Pamuk ayarında dünya çapında romancı olamadığı için kıskançlığa kapılarak çamur atıyor.”

Bu itham muhalif sesleri susturmanın en kolay yoludur. Kıskanç ve müfteri damgası yememek için kendi doğrularımızı dile getiremez duruma düşürülüyoruz. Tabii ki kendi doğrularımızın mutlak hakikat olduğunu öne süremeyiz. Ama Orhan Pamukların mutlak doğruyu bildiklerini veya Elif Şafakların yanılgısız olduklarını kim iddia edebilecektir? Keza böylesi bir iddia postmodernizmin izafiyet ilkesine de aykırıdır. Burada asıl mesele şudur ki, postmodern sistem kendi muhalifini yine kendisi yetiştirmek istemektedir. Bu bağlamda Baudrillard’a bile şüpheyle yaklaşmamız mümkündür. Şöyle ki: Jean Baudrillard postmodern düşüncenin kurucularından biri olarak kabul görüyor ama postmodern topluma en sert eleştiri de yine Baudrillard’dan geliyor. Tabii ki bu örnek şahsıma ait bir vehimdir. Nitekim postmodernlikte güvensizlik esastır. Her şey göreceli olduğuna göre kime güveneceğiz?

Bütün bunların dışında, postmodern sanatın o sorgulayıcı tavrını inkâr etmememiz lâzım geliyor. Ama zaten sanat doğası gereği sorgulayıcıdır. İşbu sorgulama “Don Kişot” ile başlamıştır diyebiliriz. Gerek mitolojik anlatıların gerekse Ortaçağ edebiyatının hem yapısı hem işlevi daha farklıydı. Don Kişot ile anlatı sanatları isyankâr bir mecraya sürüklenmiştir. Söz konusu isyankârlıkta kâh yapıcı/onarıcı kâh yıkıcı yaklaşımlar daima at-başı gitmiştir. Bunun en bariz örneklerinden biri “Suç ve Ceza” romanıdır. Dostoyevski’nin bu kült romanında onarıcılıkla yıkıcılık beraberdir. Raskolnikov yıkıcı bir karakterdir; Sonya ise toplumsal düzenin yıktığı bir mağdurdur. Katil Raskolnikov ile fahişe Sonya hayatın acımasızlıkları karşısında dengeyi sağlamaya çalışırlar. Nitekim romanın finalinde Raskolnikov ile Sonya kutsal kitabı ellerine alarak Tanrı’ya itaat ederler. Postmodern roman tam olarak böyle değildir; onarmaktan ziyade yıkmayı göze almaktadır postmodern roman. Kaos dediğimiz güvensizlik/karmaşa dünyasına cuk oturur postmodern sanat anlayışı.

Türk edebiyatında postmodern anlatı deyince aklımıza ilk gelenlerden biri Oğuz Atay’ın “Tutunamayanlar” adlı yapıtıdır. Aslına bakılırsa postmodern zamanlarda tutunabilmek zaten pek de mümkün görünmüyor. Oğuz Atay bu gidişatı yetmişli yılların başında fark etmiştir. “İnsanlık öldü” diyor Oğuz Atay bu romanda. Nihal Atsız’ın “Ruh Adam”ı da Türk edebiyatının en büyük protest romanlarından biridir. Zaten her iki roman da aynı yıllarda yazılmıştır. Modernlik öncesi çağda asırların birikimi neticesinde yıpranmış bir düzen vardı; modern zamanlar ise Fransız hekim Alexis Carrel’in ifadesiyle “insan tabiatına ters” zamanların düzeniydi. Şimdi artık düzenin tümden çarpıtıldığı ve karmaşanın düzen olarak dayatıldığı acayip bir çağdayız. Tabii ki söz konusu karmaşaya “kontrollü karmaşa” dememiz gerekiyor. Bu bağlamda edebiyat da (bütün sanat dallarıyla birlikte) sanayi ötesi topluma dayatılan acayip bir edebiyattır. Burada muhaliflere tek seçenek kalıyor. Postmodern sanata postmodern sanatla direnmek ve karşılık vermek. İlk bakışta bu bir teslimiyet gibi görünebilir ama hiç de öyle değildir. Prensip şudur: “Düşmanın silahıyla silahlanmak!”

Meşhur hadis-i şerif bizler için yegâne dayanaktır. Nükleer silahlara sahip ordulara karşı klasik zamanların silahlarıyla direnmeye yeltenmemiz nasıl ki peşin yenilgi ise, postmodern edebiyat gerçeğini görmezden gelmemiz veya onu körlemesine reddetmemiz hayırlı bir sonuç vermeyecektir. Edebiyattan bahsederken “düşman” ifadesini kullanmış olmam kimilerince yadırganabilir. Ne var ki hayatın gerçekleri acıdır. Bütün sanatçıların masum oldukları, onların sadece ve sadece insanlığın hayrına eserler ürettikleri şeklindeki bir ön-kabul fasaryadan başka bir şey değildir. Sanatçılar ne evliyadır, ne azizdir, ne de peygamberdir. Onlar sıradan insanlara kıyasla daha zekidirler ama büsbütün masum değildirler. Nitekim en büyük sanat eserlerini üretebilmiş sanatçıların özel yaşamlarında pek çok yamukluk bulunmaktadır. Onların sanat gücü buradan geliyor olsa bile muhtelif ideolojilerden arınmış sanatçı aramak boşunadır. Objektiflik pâyesiyle alkışlanan her sanatçı aslında bir yalanın oyuncusudur. Oğuz Atay bu yüzden “Tehlikeli Oyunlar” demiştir. Çünkü yüzde yüz objektif ve tarafsız olmak imkânsızdır. Basit bir örnek verelim: Süpermen karakterini inşa eden kişi bunu sanat adına yaptığını söyleyecektir ama hakikatte onun bir “gizli ideolojisi” vardır. Gökten gelen Süpermen o sanatçının gökten gelmesini beklediği Kurtarıcı Mesih’in sanatsal yansımasıdır. Bu basit örnek bile sanatçının masumiyetini bertaraf etmeye yeterlidir. Bir başka örnek ise çok daha edebidir: Amerikan romancısı John Steinbeck “Gazap Üzümleri”ni kurgularken neyi örnek edinmiştir bir bakalım… Bu romanda sömürülen ve sefalete terk edilen ırgatların öfkesi anlatılır. Roman kurgusu içinde sefil ırgatlar zulümle baş edemeyince yaşadıkları toprakları bırakarak bir başka eyalete göç etmeye karar verirler. Bu göçün arka planında Musa kavminin Mısır’dan Filistin’e göçü vardır.

Postmodern edebiyatın sorgulayıcı yönü biz insanlığa elbette lâzımdır. Kötücül postmodern tüketim toplumuna ayna tutmanın en kestirme yolu da postmodern anlatılar yazmaktır. “Dehşet Palas Avm” adlı romanımda ben bunu yapmaya çalıştım. Günümüz toplumunun saçmalığını absürt bir roman yazarak ifşa ettim. Dünya edebiyatından Anthony Burgess ve Graham Ballard gibi romancıların maksatları da aynıdır. Türk edebiyatında bunu daha ziyade solcu yazarlar yapmaktadır. Murat Gülsoy buna iyi bir örnektir. Muhafazakâr cenahtan ise Murat Menteş akla geliyor. Milliyetçi kanatsa bu protest edebiyata henüz yeterince vâkıf değil gibidir ama kıpırdanmalar başlamıştır. Önümüzdeki yıllarda milliyetçi yazarlar protest/muhalif edebiyatta hem solcu yazarların hem de muhafazakâr yazarların önüne geçecektir. Niçin geçecektir? Muhtelif sebepleri var fakat bu makalenin kapsamını dağıtmamak için “niçin geçecektir” sorusunu es geçiyorum. Bekleyelim ve görelim.

Metin SAVAŞ

Yazar Hakkında

Metin SAVAŞ

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

Osmanlı'yı Yeniden Keşfetmek

"Osmanlı Devleti’nin kuruluşunun 700. yıl kutlamaları Türkiye’de umulmaz bir ilgi uyandırdı ve Türk toplumu yedi asırlık tarihine ilgi duymaya başladı. Bu...

HÜSEYİN NİHAL ATSIZ

12 Ocak 1905 İstanbul’da dünyaya gelen Hüseyin Nihal Gümüşhane’nin Çiftçioğlu ailesine mensuptur. Babası, deniz makine önyüzbaşısı Hüseyin efendi oğlu deniz...

SEVİNÇ ÇOKUM

 Sevinç Çokum, 25 Ağustos 1943’ te İstanbul’da doğdu. Beşiktaş Kız Lisesi’ni, İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünü...

Bozkır Kavimleri-Egemen Çağrı Mızra

Egemen Çağrı Mızrak Kimdir? 1978 yılında doğumdu. Orta ve Lise öğrenimini Hüseyin Avni Sözen Anadolu Lisesi’nde (İstanbul/Üsküdar) tamamladı. 2001 yılında...

DİLİMİZDEKİ GÖNÜL GÖNLÜMÜZDEKİ

Özcan TÜRKMEN

‘Gönül’, Kubbealtı Lügatı’nda şöyle kullanılıyor: 1. İman, sevgi ve nefretin; iyi ve kötü bütün duyguların kaynağı olduğu kabul edilen kalbin manevi yönü....

ARİF NİHAT'TA MİLLİYETÇİ TAVIR

Prof.Dr. Saadettin YILDIZ

Türk milliyetçiliğinin en önemli beslenme kaynaklarından birisi, hiç şüphesiz, edebiyattır. Sözlü gelenekten günümüze kadar süregelen şiire yatkınlığımız,...

YAZAR, AKADEMİSYEN, VATANSEVER BİR TÜ

Ali_Alper ÇETİN

Kurtuluş Savaşımızın en sıkıntılı günlerinde sırtında bir asker kaputu (parkası) cepheden cepheye koşan, Sakarya ve Dumlupınar Meydan Savaşları’nda...

SEN YOKKEN

Saliha MALHUN

"Sonra çekildim bir kenaraSeyrettim bütün olup biteni.Baktım kimde ben ne kadarımKim bende ne kadar kalmışdiye...Ve geçen ömrüme bir damlaGözyaşı...

YUNUS EMRE VE DANTE NIN LA VITA NUOVA AD

Bu çalışmanın amacı 13. yüzyılda yaşamış biri Türk diğeri İtalyan iki şair – Yunus Emre ve Dante Allighieri’nin “Yüceltme” konusuna yaklaşımlarıdır. Her iki...

SÜRÜ ADAMI

Bir adam vardır ki, hiçbir düşüncesinde, hiçbir hareketinde "kendi kendisi" olamaz. Ne düşünse, ne yapsa, ne söylese kendini değil, men­sup olduğu sosyeteyi, ırkı,...

ŞAİRLERİ KOVMAK İSTEYEN ŞAİR

Temel bir düşünme alanı olarak felsefenin diğer dsiplinlerle olan ilişkisi her dönem tartışılagelmiştir. Çünkü felsefeyi bu alanlardan birine indirgemeden ya...

RUKİYE ÖZDEMİR İLE SOHBET : “Türk

Rukiye Özdemir öyküleri ‘’Kırmızı Ruj’’ adıyla kitap hâlinde yayımlanarak okuyucusunun beğenisine sunuyor. Yazar, öyküleriyle ilgili olarak kitabın girişinde...

ÖLÜMÜN KIYISINDA

Saatlerdir hiç kıpırdamadan uzandığım yataktan yavaş yavaş atıştırmaya başlayan kar’ı seyrediyorum. Rüzgârın uğultusu kulaklarıma kadar geliyor. Bir an bu...

ANKARALI ARABACI İSMAİL VE MUSTAFA KEM

Mustafa Kemâl’in sabah ilk işi kendi maaşından yahut gerekirse borç alarak Arabacı İsmail Efendiye bir at alıp hediye etmekti[1]. Sabah ona zor olmuştu....

NASRETTİN HOCA’DAN BİR FIKRA

Fıkraları sevmeyen var mıdır, sanmam. Çünkü fıkralarda her insana hitap eden bir taraf mutlaka bulunur. Kimini güldürür fıkralar, neşelendirir; kimini...

Könçek Dönderme

 —Hadi hazırlan da gideli.  —Tamam deyip fırladım. Birkaç gün önceden sözleşmiştik. Hazırlanıp Seyfi’yle yola düştük. Bugün akşama şenlik var:  Güneydeliktaş’ la...

Kitap mı Yazdınız?

kitapyazma
Şehrin İrinli Sivilceleri- Ne vakit yüksek bir yerden şehre baksam Genç Plinius'u hatırlarım. Târihi, doğayı ve şehri aşkla anlatan amcası Yaşlı...
Egemen Çağrı Mızrak Kimdir? 1978 yılında doğumdu. Orta ve Lise öğrenimini Hüseyin Avni Sözen Anadolu Lisesi’nde (İstanbul/Üsküdar) tamamladı. 2001 yılında Yıldız...
Efsanevi kuşlardır; anka, simurg, hüma ve kaknüs.. Anka Arapların, Simurg İranlıların, Hüma Türklerin kültürlerinden yayılmıştır dünyaya. Anka ve Simurg masallarda geçen efsanevi kuşlardır. Rivayetleri...
Elli yıllık yazı hayatında, elliye yakın eser veren tanınmış romancımız Hüseyin Rahmi Gürpınar’ı, bir toplum yazarı olarak, Kültürümüzün Yıldızları arasında...
Dijital Dönüşüm Nedir? Ne Değildir? Dijital teknolojilerle birlikte rekabetin artması, fiyatların şeffaflaşması, gücün müşterinin eline geçmesi ve online itibarın önem kazanması...
“Kelime” için bir çok tanımlama yapılmıştır. Ancak kelime tanımları ortak bir noktada buluşmamaktadır. Kelime tanımlamada farklı bakış açıları bu sonucu...
2000’li yılların başı. Eskişehir’e geleli birkaç yıl olmuş. Haftada altmış saat derse giriyorum. Hem de gıkım çıkmadan. Hiçbir maddi beklentiye girmeden.
Saadettin Yıldız[1] 1.1.2.2.Yeşilköy Hayâli Esirlik sonrasında sakin, yeşil ve huzurlu bir...
ErlikMetin SavaşÖtüken Neşriyat Edebi çalışmalarını rahat bir ortamda sürdürebilmek amacıyla İstanbul'u terk edip Balıkesir'e yerleşmiş olan bayan bir yazar. Bayan yazarın...
Mitolojik çağlara kadar inen anlatı sanatlarının en yeni üyesi olan roman sanatının başlangıcı 1605 tarihli Don Kişot tahkiyesidir. İspanyalı Miguel...
VARLIĞIN EVİ

VARLIĞIN EVİ

19.08.2017
Böyle yazıyordu kütüphanesinin duvarında asılı duran hat tabloda...Fincanından ise zencefilli ve ıhlamur kokusu geliyordu… İşte yine loş kütüphanesinde, binlerce şair, feylesof,...
Yerlilik, Değişim ve Küreselleşme BağlamındaSaatleri Ayarlama Enstitüsü Ahmet Hamdi Tanpınar’ın...
Tanzimat döneminin topluma ve dünyaya en açık kalemlerinden biri Namık Kemal’dir (1840-1888). Onun hayatı bazen melodrama kaçan bir romana bazen...
Saatlerdir hiç kıpırdamadan uzandığım yataktan yavaş yavaş atıştırmaya başlayan kar’ı seyrediyorum. Rüzgârın uğultusu kulaklarıma kadar geliyor. Bir an bu saatte...
HÜRRİYET KASİDESİ1. Görüp ahkâm-ı asrı münharif sıdk u selâmetten Çekildik izzet ü ikbal ile bâb-ı hükûmetten 2. Usanmaz kendini insan...